Remke Klapwijk: Ontwerpen zorgt voor empathie

28-06-2019

Kunnen kinderen ontwerpen? Kunnen kinderen voor andere kinderen ontwerpen of voor hun opa, oma, buurman of buurvrouw? Dit zijn vragen waar het onderzoeksproject “Co-design with Kids” dat aan de TU Delft wordt uitgevoerd zich mee bezig houdt.

Bij ontwerpend leren gaan leerlingen aan de slag met het oplossen van problemen. Iets is niet zomaar een probleem, iets is pas een probleem als iemand een situatie als problematisch ervaart. Zo wilde mijn zoon beslist twee verschillende sokken aan naar school. Als ik aankwam met twee dezelfde sokken vond mijn zoon dat echt een probleem. Zelf vond ik die twee verschillende sokken een probleem tot ik het los liet. De sokkencombi’s gaven letterlijk en figuurlijk ons leven en het schoolleven extra kleur. De waarschuwende opmerkingen van andere ouders ebden weg en we kregen het zelfs te horen als hij  met twee dezelfde sokken rond liep!

Als je ontwerpt, dan speelt de ander en hoe hij (of zij) iets ervaart een grote rol. Ook kinderen kunnen voor anderen ontwerpen. Denk aan het ontwerpen van een verblijf voor de hamsters die op school komen logeren, een spel om jongere kinderen te leren rekenen,  een beweegtuin voor ouderen of speelgoed voor in het ziekenhuis. De leerkracht vraagt dan niet alleen wat de leerling zelf van het ontwerp verwacht, je leert ze ook na te gaan en te ontdekken wat een ander belangrijk vindt. Vindt de ander hetzelfde fijn of heeft hij juist iets anders nodig?

Ontwerpers zijn ook steeds meer gaan vragen wat de doelgroep van hun ontwerp belangrijk vindt. In eerste instantie deden ze dat als het ontwerp al min of meer af was via een gebruikerstest. Dat hielp om aanpassingen te maken, maar soms gooide de feedback het hele ontwerp omver. Om deze reden zijn ontwerpers gebruikers veel meer vooraf bij het ontwerp gaan  betrekken en onderzoek vooraf gaan doen.  

Vanuit dit idee zijn we werkvormen gaan verzinnen voor leerlingen op de basisschool zodat leerlingen in het begin van een ontwerpproces zich inleven in een ander en vanuit dit begrip oplossingen verzinnen. Met de werkvorm “Kies je Vak” worden er steeds tegenstellingen gegeven en kiest elke leerling wat het beste bij hem of haar past. Al snel worden verschillen duidelijk en leren de kinderen elkaar vragen stellen over hun voorkeuren.

De werkvorm “Omgevingsvlog” werkt net zo, maar nu interviewen en filmen leerlingen bijvoorbeeld een opa of oma op locatie, bijvoorbeeld in de supermarkt of bij de bushalte en nodigen ze die uit te vertellen over eigen ervaringen. De kunst is dan voor de kinderen om open vragen te stellen, door te vragen en om de ervaringen zo specifiek mogelijk naar boven te krijgen. En zodra ze ontdekken dat een rollator meenemen in een bus voor oma erg lastig is, ligt er een ontwerpprobleem op tafel om aan te werken.

Leerkrachten zien vaak een toename aan empathie na het uitvoeren van ontwerpprojecten waarin dit leerdoel centraal staat en onze eigen onderzoeksresultaten wijzen eveneens die kant uit. Kinderen hebben meer oog voor de wensen en beperkingen van de ander. Ze leren de wereld van hun opa’s en oma’s kennen en kunnen beter rekening met hun wensen houden.  

Empathie is volgens ontwikkelingspsycholoog Simon Baron Cohen “Het vermogen vast te stellen wat een ander denkt en voelt en  met een passende emotie te reageren op zijn gedachten en gevoelens” en kan worden geoefend. Wij zien zelf de volgende opbouw hierin. Bij de kleuters gaat het nog vooral om het ontdekken wat ze zelf graag willen en het leren verwoorden van eigen ervaringen, bijvoorbeeld door de eigen knuffel uitgebreid te onderzoeken met de hoeden van de Bono (link naar deze les). Vanuit het beseffen en weten wat je zelf wilt, kan dan op een gegeven moment de stap genomen worden naar de ontdekking van wat de ander wil. Via immersie (er helemaal in opgaan) en daarna weer enige afstand nemen, kunnen wensen, eisen en ontwerpen op die ander worden afgestemd.

Begin met enkele kleine oefeningen in empathie en laat leerlingen daarna iets ontwerpen voor iemand anders. Op een mode-opleiding in Zuid-Afrika vonden de studenten het enorm leerzaam en uitdagend om niet iets in het wilde weg te ontwerpen – maar voor één klasgenoot. Of stel ontwerpteams bijvoorbeeld heterogeen samen; in het project ‘ontwerpen van een gymles’ koppelden wij een leerling die vooral een spannende gymles wil met een leerling die houdt van gezelligheid en sociale interactie. 

Foto-vloggen

Ook voor ontwerpend leren geldt dat formatief evalueren zorgt voor versnelling van het leren. Maak daarom leerdoelen rond empathie zo helder en specifiek mogelijk. Bij de vloggende leerlingen geef je ze de succescriteria  “vraag door” en “vraag  naar voorbeelden, bijvoorbeeld wat deed je  de laatste keer dat je op deze locatie speelde?” Verzamel ook bewijs van leren en laat ze op een enkel punt herkansen.

Ontwerpen en techniek is dus niet een pure bèta-bezigheid, maar heeft alles met mensen te maken. Het is een prachtig middel om je te verdiepen in jezelf en in de ander – en is misschien wel het allerbelangrijkste wat we kinderen op jonge leeftijd mee kunnen geven.

Door: Remke Klapwijk

(Remke Klapwijk is onderzoeker en innovator op het gebied van ontwerpend leren bij het Wetenschapsknooppunt TU Delft)

 

Referenties

  • Ontwerplessen en werkvormen: www.tudelft.nl/yourturn (bovenbouw) en www.ontwerpenindeklas.nl (alle bouwen)
  • Van Mechelen, M., Schut, A., Gielen, M., & Klapwijk, R. (2018). Developing children's empathy in co-design activities: a pilot case study, Proceedings of the 17th ACM Conference on Interaction Design and Children., 669-674.
  • Klapwijk, R., & Van Doorn, F. (2015). Contextmapping in primary design and technology education: a fruitful method to develop empathy for and insight in user needs. International Journal of Technology and Design Education, 25(2), 151-167.